IX- PHAN HIỂN ĐẠO ( ? -1862)
Phan Hiển Đạo là con ông Phan Hiển Tần, sinh quán tại Vĩnh Kim Đông nay là Vĩnh Kim, quân Long Định tỉnh Định Tường.
Năm Tự Đức thứ 9 (1855), Phan Hiển Tần đang làm Án sát tại tỉnh Gia Định, để chuẩn bị khoa thi sắp mở tại Kinh Đô, ông viết một phong thư rồi cho Phan Hiển Đạo quá giang ghe bầu ra Huế, để trao cho Phan Thanh Giản, xin gửi Phan Hiển Đạo chờ ngày dự thi. (lúc nầy Phan Thanh Giản là Hiệp biện đại học sĩ, Lănh Binh Bộ Thượng Thư )
Trong khoa thi năm Bính Th́n (1856) Phan hiển Đạo đỗ tiến sĩ, sau khi vừa thi xong, ông được Phan Thanh Giản báo tin cho biết là thân mẫu ông đă từ trần, mặc dù tin này đến trước, nhưng Phan Thanh Giản không cho Phan Hiển Đạo hay, chờ thi xong mới báo tin .
Được hung tin, Phan Hiển Đạo bèn làm sớ kèm theo lá thư báo tang, dâng lên vua Tự Đức, để xin khước việc nhận áo măo, và dự yến tiệc do vua ban cho các vị tiến sĩ.
Vua Tự Đức thấy thơ báo tin ra trước ngày thi mà sao Phan Hiển Đạo không bỏ cuộc thi, lại dự thi rồi mới bỏ việc dự yến tiệc và nhận áo măo, nên nhà vua có phê: “Hà hửu Phan Hiển Đạo vi tử thế như, vi thần nhược hà?” Nghĩa là: Tại sao Phan Hiển Đạo làm con như thế, làm tôi thế nào?”
Mặc dù vậy, vua cũng gửi thánh chỉ cho quan Bố Chánh Định Tường để chủ lễ thọ phong Tiến Sĩ của Phan hiển Đạo .
Ông được bổ Đốc học Định Tường, sau đó t́nh h́nh Nam Kỳ rối reng, năm 1859 quân Pháp đánh Gia Định, tháng giêng năm 1861 quân Pháp lấy Kỳ Ḥa.
Đến cuối tháng 2 năm 1861, quân Pháp đánh thành Mỹ Tho. Quan Hộ đốc Nguyễn Công Nhàn phải bỏ thành chạy, rồi sau đó Ḥa ước Nhâm Tuất ra đời, Phan Hiển Đạo bỏ sở Học chánh Định Tường trở về quê quán ở Vĩnh Kim Đông mà nương náu, ở đấy bị uất khí v́ cảnh nước mất nhà tan, rồi ông kết liểu đời ḿnh bằng chén thuốc độc ( 1 ) có lẻ ông mất vào năm 1862.
Mộ ông hiện nằm tạiVĩnh Ḥa, xă Vĩnh Kim, quận Long Định, tỉnh Định Từơng. Mộ xây bằng đá ong, tấm bia xây bằng đá trắng có khắc mấy ḍng chữ Hán.
“Công húy Hiển Đạo, tánh Phan thị, dĩ tiến sĩ ly quan chí Định Tường học chánh.
Tự Đức niên, Pháp lan khâu quốc thông vang, công bất khuất, tử táng Vĩnh Kim Đông chi hương.
Ô hô ! Sĩ cùng tiến kiết nghĩa, thế loạn thức trung thần.
Đường Cử nhân Phan Bộ Tam”
Văn thơ ông ngày nay chỉ thấy c̣n có hai câu chữ Hán :
Long đảo vân tŕnh văn bút chỉ,
Sầm giang ba tĩnh mặc tŕ hương.
Nghĩa là :
Long đảo mây bay dệt áng văn,
Sông Sầm sóng lặn ao thơm mực.
Và người sau có làm bài Ca dao sau đây :
Lớp sau Thanh Giản tiếng đồn,
Là Phan Hiến Đạo với Tôn Thọ Tường.
Ông thời nho nhă văn chương,
Ông thời thi phú tốt đường diệu công.
Ông về thác Vĩnh Kim đông,
Ông ra giúp nước bụng đồng tương tri.
Một c̣n một mất trọn ngh́,
Ngh́n thu bia tạc Nam kỳ danh nho.
Với lời ghi trên mộ bia, ca dao và bài thơ điếu của Nguyễn Liên Phong ( 2 ), chắc Phan Hiến Đạo không có ư thỏa hiệp với Pháp như Tôn Thọ Tường, nhưng có một sự hiểu lầm nào đó, nên có một truyền thuyết như ông Khuông Việt đă cho chúng ta biết, tưởng người sau cũng nên gỡ tiếng hàm oan cho ông. Ở miền Nam chỉ có vài ông Tiến sĩ ( 3 ), tiếc rằng Phan Hiển Đạo mất sớm văn nghiệp không là bao, những ǵ đă có th́ ngày nay không thấy truyền tụng lại.
Ghi chú:
1. Theo ông Khuông Việt viết trong sách Tôn Thọ Tường, khi quân Pháp lấy Nam Kỳ, ông có ư định cùng Tôn Thọ Tường ra làm quan với Pháp, rồi có một hôm ông xin yết kiến Phan Thanh Giản. Phan Thanh Giản không tiếp mà phê: “Thất thân chi nữ, hà dĩ vi trinh”. Nghĩa là : Người con gái đă bị chúng lấy c̣n ǵ là trinh.
Đọc mấy lời ấy Phan Hiển Đạo đau xót chẳng cùng, hối hận cho việc làm của ḿnh nên ông trở về Vĩnh Kim Đông uống thuốc độc tự vẫn.
2. Ông Nguyễn Liên Phong trong Điếu cổ hạ kim thi tập có thơ điếu:
Nối dấu văn tinh mạnh vẽ son ,
Rủi ro thời thế tiếng không tṛn.
Cơi bờ chủ mới lăng vun quén,
Cờ biển ân xưa nghĩ héo don .
Dạ đài một giấc nín hơi ngon.
Khúc đàn lưu thủy trôi gịng bích,
Mà giọng đàn tranh điệu Huế c̣n
3. Các vị Tiến sĩ miền Nam
- Phan Thanh Giản (1796 – 1867) đậu khoa Bính Tuất 1826
- Phan Hiển Đạo (? – 1862?) đậu khoa Bính Th́n 1856
- Nguyễn Chánh (1834 - ?) đậu khoa Nhâm Tuất 1862. ông người thôn Phú Mỹ, làng B́nh Trị, huyện B́nh Dương, phủ Tân B́nh, tỉnh Gia Định.